Vì sao xét nghiệm gen quan trọng: minh họa bằng bằng chứng lâm sàng

Xét nghiệm chuyên sâu huyết học

Nhiều nhân vật của công chúng đã làm xét nghiệm gen, trong đó có Sergey Brin (đồng sáng lập Google), Steve Jobs (đồng sáng lập Apple) và ca sĩ G.E.M. Vì sao họ lựa chọn? Các xét nghiệm về đột biến gen, gen nhạy cảm di truyền và gen chuyển hóa thuốc đóng vai trò không thể thay thế trong chẩn đoán và điều trị các bệnh lý ác tính về máu. Dưới đây, chúng tôi phân tích giá trị cốt lõi của xét nghiệm gen bằng bằng chứng lâm sàng.

1. Chẩn đoán chính xác

Xét nghiệm gen cho chẩn đoán xác định. Các bệnh về máu thường có biểu hiện lâm sàng giống nhau, trong khi cùng một bệnh lại có thể biểu hiện rất khác nhau. Một tình trạng xấu đi nhanh có thể là lành tính, còn một tình trạng tiến triển chậm lại có thể là ác tính — đây là lúc xét nghiệm gen tỏ ra thiết yếu.

Lấy Bạch cầu tủy cấp (AML) làm ví dụ, tham chiếu Phân loại Khối u Mô tạo máu và Mô lympho của WHO 2016. Các ký hiệu gen in nghiêng trong bảng phân loại đại diện cho những dấu ấn di truyền riêng biệt, là tiêu chí cốt lõi để phân nhóm bệnh. Ngoài chuẩn WHO, các hướng dẫn lớn như Hướng dẫn NCCN và đồng thuận chuyên gia trong nước đều tích hợp đột biến gen vào phân nhóm tinh chỉnh. Hướng dẫn NCCN về AML năm 2019 khuyến cáo rõ việc sàng lọc đột biến gen thường quy cho mọi bệnh nhân AML, và ngày càng nhiều phân nhóm bạch cầu được định nghĩa hoàn toàn dựa trên hồ sơ di truyền. Xét nghiệm gen đã trở thành thủ tục tiêu chuẩn, tuyến đầu trong chăm sóc ung thư — chỉ khi có chẩn đoán phân tử chính xác, bác sĩ mới xây dựng được phác đồ điều trị nhắm trúng đích.

2. Phân tầng tiên lượng

Hóa trị, điều trị nhắm trúng đích và ghép tế bào gốc tạo máu vẫn là các phương pháp điều trị AML chính. Bệnh nhân AML có tính không đồng nhất cực lớn về biểu hiện lâm sàng và kết quả điều trị, nên phân tầng nguy cơ trước điều trị là điều thiết yếu. Những năm gần đây, giải trình tự bộ gen đã cung cấp nhiều dấu ấn sinh học phân tử phong phú cho việc phân tầng tiên lượng. Hệ thống phân tầng nguy cơ AML của European LeukemiaNet (ELN) năm 2017 cho thấy rõ các đột biến gen khác nhau tương ứng với các mức tiên lượng rất khác nhau — thuận lợi, trung gian hoặc bất lợi.

3. Định hướng điều trị cá nhân hóa

Hiểu sâu hơn về các biến thể di truyền của bạch cầu giúp trị liệu chính xác hơn. AML gồm hàng chục phân nhóm phân tử riêng biệt, và phác đồ điều trị khác nhau rõ rệt giữa các nhóm — ngay trong một nhóm, các vị trí đột biến khác nhau cũng làm thay đổi đáp ứng thuốc. Ví dụ, việc phân tích di truyền quyết định nên dùng Imatinib hay Dasatinib, như đã được xác nhận trong New England Journal of Medicine (NEJM, 2013;368:1781-90). Hiệu quả và độc tính hóa trị cũng khác nhau rất nhiều do sự khác biệt di truyền trong chuyển hóa thuốc. Nhiều thuốc điều trị ung thư máu phụ thuộc vào các con đường chuyển hóa di truyền: L-asparaginase để dẫn nhập ALL, 6-Mercaptopurine (6-MP) và Methotrexate (MTX) để duy trì ALL, và Cytarabine cho hóa trị chuẩn. Xét nghiệm các đa hình chuyển hóa thuốc giúp dự đoán hiệu quả và phản ứng bất lợi của thuốc, đặt nền tảng cho ung thư học chính xác cá nhân hóa.

4. Theo dõi bệnh tồn dư tối thiểu để giám sát tái phát

Xét nghiệm gen phát hiện bệnh tồn dư tối thiểu (MRD) để theo dõi nguy cơ tái phát sớm.

Tóm lược

Xét nghiệm gen cho phép chẩn đoán chính xác, đánh giá nguy cơ tiên lượng và trị liệu nhắm trúng đích được tùy chỉnh, cải thiện đáng kể tỷ lệ sống còn toàn bộ cho các bệnh lý ác tính về máu.